No traballo de recollida, ademais dos nomes dos lugares, tamén debemos recoller os nomes dos elementos etnográficos, tales como fontes, lavadoiros, muíños, cruceiros…
Diciamos no post anterior que o Cruceiro de Estribela foi debuxado por Castelao e que de feito aparece na súa obra As cruces de pedra na Galiza. O cruceiro é, como tantos outros, unha obra mestra de canteiría, expoñente da arte relixiosa galega. Formaba parte do patrimonio histórico-artístico da parroquia de Lourizán, sendo un dos seus elementos máis destacados, un cruceiro datado en 1773.
Neste caso, ó cubrir a base de datos, hai que sinalar que o cruceiro actual é unha réplica e que non está no seu emprazamento orixinal, senón desprazado uns 30 metros. Orixinalmente, estaba na praciña a carón da Praza de Abastos de Estribela, xunto coa paneira (que así é como lle chamamos ós hórreos), que tamén foi desprazada.
O caso deste cruceiro é ben curioso e dá para escribir moitas liñas.
O cruceiro auténtico, o que debuxou Castelao, está na Praza das Cinco Rúas, na zona vella de Pontevedra. De feito agora coñécese como Cruceiro das Cinco Rúas. Está incluído no Roteiro Castelao (http://www.concellopontevedra.es/castelao-pontevedra/ruta5.html). Pero Castelao coñeceuno “na súa localización orixinal da ribeira de Estrivela” como sinalan na información do roteiro (Estribela é con -b-, según o Nomenclátor da Xunta de Galicia).
A historia de como o cruceiro acabou na zona monumental de Pontevedra e a réplica en Estribela é a seguinte:
No ano 1939, “año 0 de la victoria”, os falanxistas, que estaban a celebrar que venceran na guerra fratricida e xenocida que eles provocaran, colgaron guirnaldas e bandeirolas do cruceiro, tiraron con el e rompeu en cachos. Así estivo ata que en 1962 o levaron para o Museo de Pontevedra, onde o restauraron. Pero xa nunca regresou á parroquia, senón que, unha vez restaurado, foi colocado na Praza das Cinco Rúas. Nese momento, non era posible nin imaxinable por parte dos veciños levar a cabo ningún tipo de reclamación, debido ó réxime político existente. Tampouco había a sensibilidade hacia o patrimonio que hai no presente, todo sexa dito.
Décadas despois, en 1999, a raíz das peticións da Asociación de Veciños San Andrés, o Concello de Pontevedra colocou a réplica que podemos ver na actualidade en Estribela.
O certo é que a colocación desta réplica non satisfaceu as aspiracións desa asociación nin dos veciños, e existe un sentimento na parroquia de que nos deron o “cambiazo” e que nos foi “roubado” un dos elementos máis destacados do noso patrimonio.
No ano 2010, houbo unha nova reclamación, esta vez por parte das catro entidades máis representativas da parroquia, a Asociación de veciños San Andrés, a Asociación de Veciños Estriceres, a Plataforma en Defensa da Praza dos Praceres e a Comunidade de Montes de Lourizán, ante a Xunta de Galicia e o Concello de Pontevedra, pero as súas xestións foron infructuosas.
E chegados a este punto, sobre este caso hai diversas opinións sobre onde debería estar o cruceiro e diferentes interpretacións da Lei de Patrimonio.
Según a Lei 8/1995, do Patrimonio Cultural de Galicia, un cruceiro é un ben inmoble de interese cultural inseparable do seu contorno e non poderá procederse ó seu desprazamento salvo que resulte imprescindible por causa de forza maior ou interese social. O lugar onde se ubica un elemento patrimonial, a súa localización, máis aínda no caso dun cruceiro, forma parte inseparable dese elemento, é indisociable da súa historia e do elemento en si mesmo, e só as causas de forza maior poden xustificar un cambio na súa ubicación, e aínda neste caso, respectando na medida do posible a cercanía a unhas características similares ó emprazamento orixinal. Este non é nin foi nunca o caso que nos ocupa.
É dicir, hoxe en día, coa Lei do Patrimonio Cultural de Galicia en vigor, sería impensable que isto sucedese. Pero a lei non ten carácter retroactivo e isto sucedeu en plena ditadura franquista. Pero os erros do franquismo, non deberan ser corrixidos?
Na miña opinión, eticamente, a razón está de parte dos veciños. Salvando as distancias, pódese comparar co patrimonio procedente de Oriente Próximo que está nos museos de Inglaterra, Francia ou Alemaña.
Ironicamente, pódese interpretar que a propia Lei de Patrimonio non permitiría devolver o cruceiro a Estribela, posto que establece que, dende entrou en vigor, non se poden mover os bens inmobles . Pero esta é unha interpretación literal da lei. Na sociedade actual téndese máis á interpretación con puntos e comas que á interpretación do espírito das leis cando estas se redactan.
O quid da cuestión no caso do Cruceiro de Estribela é que contorno debemos ter en conta: o seu contorno histórico, o contorno orixinal, onde se construíu e onde estivo situado durante dous séculos; ou o contorno que tiña cando se redactou a lei, e que non se correspondía co seu contorno histórico?
Pois ben, aínda que a Lei do Patrimonio Cultural de Galicia non se refire a ningunha cuestión similar á que plantexamos, pode deducirse que o espírito da lei se refire a conservar o inmoble no seu contorno orixinal, e o contorno orixinal do Cruceiro de Estribela obviamente é en Estribela.
Penso que se a lei, tal como está, non permite devolver o cruceiro ó seu lugar orixinal, habería que modificala, para, aínda no caso de non permitir o traslado, polo menos indicar claramente que hai que facer en casos como o descrito.
En calquera caso, unha cousa hai que recoñecer: que lucir, o que é lucir, o cruceiro luce moito máis na Praza das Cinco Rúas que en Estribela. Onde vai parar…
